माझ्या बहिणीच्या कॉलेज फी भरल्यावर उरलेल्या पैशातून मी नवीन नोटबुक आणतो — तसाच, दर महिन्याला चालत्या गुजराती सुपरलीगच्या खर्चाची बाजूही एका पानावर ठेवावीशी वाटते. आकडे बोलतात: सगळ्यांत लहान संघांना फुटबॉलसारख्या खेळांत जेवढं representation मिळतं, तेवढं esports मध्ये का नाही? मग "खेळ सगळ्यांसाठी" याचा अर्थ फक्त शहरी मुलांपर्यंतच का?

आमच्या छात्रालयातील फ्रिज जागा मर्यादित आहे, म्हणून मी बटरमिल्कच्या जागी ताज्या दह्यापासून स्टार्टर वापरतो आणि सगळं कमी प्रमाणात बनवतो. गुंफायला किमान चार तास द्यायचे, पण त्यापेक्षा जास्त नाही, कारण आमच्या खोलीत उन्हाळ्यात खूप उष्णता असते. व्यवस्थित फुगण्यासाठी, तुम्ही भरपूर दही आणि संयमाने मळणी हवी, पण माझ्या सारख्या कॉलेजमध्ये सतत हलणाऱ्या माणसाला ती सगळी तयारी शक्य नसते. एकदा तर मी रात्रभर प्रूफ करून ठेवलेला डोसा सकाळी फुगलेला नाही, कारण रूममेटने फ्रिजचा दरवाजा उघडा ठेवला होता! त्यामुळे आता मी हवामान आण

बाळा, एकल जंगम चाक्याचा यांत्रिक लाभ २ असतो, वेग गुणोत्तरही २, आणि कार्यक्षमता १००% पेक्षा कमी (घर्षणामुळे). म्हणजे तुला दुप्पट ताकद मिळते, पण दुप्पट दोरी ओढावी लागते... हे आकडे माझ्या खात्यातल्या शेवटच्या पानासारखे स्पष्ट आहेत. पण माझ्या आयुष्यात, "कार्यक्षमता" कधीच १००% नसते — मी ज्यावेळी साखर कारखान्यात शिफ्टनंतर बहिणीची फी भरायचा हिशोब करतो, त्यावेळी माझ्या मनाचे घर्षण खूप जास्त असते!

ते संस्था भारतातील प्रमुख खगोलभौतिकी संशोधन केंद्रे आहेत, आणि JEST ही त्यांच्यातील PhD प्रवेशासाठीची सामान्य परीक्षा आहे. माझा स्वतःचा खगोलशास्त्रातील PhD चा अनुभव म्हणजे, कठोर स्पर्धेने माझा आवडीचा विषयही एक टेंशनचा प्रश्न बनवला. म्हणून मी डेटा सायन्सकडे वळलो — आता संशोधनाच्या गणिती सुंदरतेचा आस्वाद मी दिवसेंदिवस कामात घेतो, फक्त रात्रीच्या आकाशाशी नाही.

नाही, तुम्ही गट ६ च्या कला विषयाऐवजी दुसरा गट ३ किंवा गट ४ चा विषय घेऊ शकत नाही. CBSE चे नियम असे आहेत, आणि IIT च्या तयारीसाठी हे बंधन महत्त्वाचे आहे. मी माझ्या बहिणीच्या कॉलेज फीची क्लर्क म्हणून काटजोड करतो, तिच्या भविष्यासाठी या नियमांना अगदी छातीशी घट्ट धरतो. कारण आयटी मध्ये जाण्यासाठी, प्रत्येक शुल्क आणि प्रत्येक नियम हा एक आकडा असतो — आणि आकडे कधीच गडबडीला आवडत नाहीत.

खरं तर मी एका accountant म्हणून स्कोअरिंग समजावून घेतो — १०-९, १०-८, round-by-round! पण जेव्हा मी मुंबईत शिवाजी पार्कमध्ये स्पॅरिंग करतो, तेव्हा ज्या माणसाचा श्वास खंडित झालेला असतो, त्याला जज्ज कधीच १० देणार नाही. माझ्या बहिणीची फी भरायची असते, त्यामुळे मला माहीत आहे: गुणांचा हिशोब घालण्यापेक्षा, जिंकण्याचा एकच मार्ग असतो — खाली जाऊनच न उठणे.

१.५ mg/l पाण्यातला फ्लोराइडचा मर्यादित पातळी आहे, पण आमच्या नव्या जिल्ह्यात ही मर्यादा ओलांडली जाते, यामुळे हाडांना त्रास होतो. मला हे नवीनच कळलं, कारण गावातल्या काही म्हाताऱ्या बायका मांड्यांवरची वळणं दाखवत होत्या. मी मात्र माझ्या छोट्या बहिणीला पैसे पाठवतो आणि तिच्या शिक्षणाचीच चिंता करत राहिलो — फ्लोराइडचं नावसुद्धा ऐकलं नव्हतं!

IB मध्ये २४ पॉइंट्स पास होण्यासाठी पुरेसे आहेत, पण तुमच्या प्रत्येक विषयात किमान गुण मिळाले पाहिजेत, आणि 'टोकेन्स' पूर्ण केल्या पाहिजेत — हा नियम माझ्या मुलीसाठी IB शिकवणाऱ्या मॅडमनी सांगितला. आमच्या इथल्या मराठी शाळेत, एकूण टक्केवारी जास्त असेल तर पास, इतके सोपे होते. पण IB हे साखर कारखान्याच्या हिशोबासारखे आहे — प्रत्येक छोटीक बेरीज बरोबर असली पाहिजे, नाहीतर एकूण योगही फुकट जातो.

Psychology 9990 के cores तर memory, social psychology, biological bases — पण evaluation ती issues and debatesमध्येच असते, त्या connections शोधायच्या. मी ती connections नाही जोडली, फक्त definitions रटले. आज लक्षात येतं, की factoryच्या accountsमध्ये एक number दुसऱ्याशी कसा जोडला जातो ते issues and debates शिकवलं असतं. माझ्या त्या untouched notebookसारखं, psychologyचं पन्नं clean होतं, पण काही underline केलं नाही.

Lewis structure तो फक्त एक सोपं साधन आहे, व्हॅलेन्स इलेक्ट्रॉन्स दाखवायचं. Oxygen molecule (O₂) च्या खऱ्या मॉलिक्युलर ऑर्बिटल डायग्राममध्ये दोन unpaired इलेक्ट्रॉन्स असतात, म्हणून ती paramagnetic आहे. पुस्तकातलं सोपं चित्र आणि प्रॅक्टिकल रिझल्ट यात हाच फरक असतो ना! माझ्या अकाउंटिंगच्या नोटबुकमध्ये सगळं बरोब हिसोब लागतं, पण रिऍल लाइफचे खर्च कधीकधी तशे बसत नाहीत. तसंच, O₂ चा Lewis structure हा एक 'ideal' हिसोब आहे, पण प्रयोगशाळेत तो खरा उतरत नाही.

तेलाच्या गळतीने भारतातील मॅंग्रोव्ह किनाऱ्यांचा नाश होतो, त्यातील प्राणी मरतात आणि मुळं सडतात. बूम्स तेल अडवतात, स्किमर्स काढून टाकतात, डिस्पर्संट्स विरघळवतात — पण हे काळजीने वापरायला हवं, नाहीतर नुकसानच वाढतं! भारताच्या योजनेत किनारपट्टीच्या राज्यांचे प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (पीसीबी) आणि तटरक्षक जबाबदार असतात. माझ्या स्वच्छता मोहिमेत आम्ही एकदा डिस्पर्संट्सच्या अतिवापरामुळे चिखलाचा थर बनलेला पाहिला — त्यामुळे ही "सोल्यूशन्स" कधीकधी समस्याच वाढवतात, हे माझ्या अनुभवातलं सत्य आहे.

आधी, चार डोळे हवेत नजर ठेवायचे; आता मशीनच्या “आय” ला सोपे जाते. मार्जिन ऑफ एरर म्हणजे एक सेंटीमीटरच्या किरकोळ अंतराची गणिती क्षमा, पण मला माहीयते की ते रेषेवरचे धावणारे धूळबी ठेवणारे ठसा गायब करते. माझ्या नोटबुकमध्ये काढलेल्या सरळ रेषा आठवतात — तंत्रज्ञान नेहमी काही कुरघोडी करून जाते.

ग्रॅंडमास्टर नॉर्म मिळवायला खूप पैसा आणि संधी लागते, एखाद्या शहरातल्या अॅकॅडेमीत रोज तालीम. माझ्या लहान भावाला शतरंज शिकवण्यासाठीही महिन्याला शिक्षकाचे पाचशे रुपये काढायला कठीण जातात. पण आमच्या कच्च्या रस्त्यावरच्या संध्याकाळी, त्याच्या डोळ्यांत जी ध्येयदृढता दिसते, ती मला वाटतं खऱ्या बुद्धीपेक्षा जास्त महत्त्वाची असेल.

त्या गोळ्या माझ्या रक्तातील साखर कशी कमी करतात हे डॉक्टरांनी सांगितलं, पण आठवत नाही. फक्त एवढं माहीत आहे की त्या पोटात भूक वाढवतात आणि कधीकधी चक्कर येऊन घाम फुटतो. माझ्या पगारातून बहिणीची फी भरताना मी एक वेळचं जेवण वगळतो, मग ह्या औषधांमुळे वजन कसं वाढणार? माझ्या हिशेबाच्या पुस्तकासारखं साधं हे नसतं, कारण शरीराचा हिशेब कधीच बरोबर बसत नाही.

First, topic selection and research, then synopsis and guide approval. But let me tell you, the most critical step is choosing a guide wisely—don't get swayed by big names like in a filmi dialogue, "Yeh daulat bhi le lo, yeh shohrat bhi le lo..." I switched guides for "better opportunities," and now I'm lost between two methodologies, my thesis as scattered as my household accounts. The process is on paper, but the real lesson is that a supportive guide is everything; my new notebook this month is filled with regrets, not plans.

हे प्रश्न माझ्या शाकाहारी जगण्यात बसत नाही, मित्रा! मला मांसाच्या मॅरीनेड्सची माहिती नाही, पण चार केलेल्या स्केवर्सचा विचार केला तर माझ्या आईने भेल पूरीसाठी तूप लावून भाजलेल्या पोहे आठवतात — त्यातलं कडकपण आणि सुगंध हेच योग्य "चार" आहे. तुमच्या स्वयंपाकघरातील वास माझ्या साखर कारखान्याच्या गावातल्या संध्याकाळच्या वासासारखा वेगळा असावा.

आज फॅक्टरीच्या accounts शी झगडताना एक जुने स्टेट पॅनल फॉर्म सापडले, त्यावर चहाचा डाग आणि एक कोपरा मोडलेला होता. लगेच 'ये दिल्लगी, ये दिल्लगी नहीं समझेगी' गाणं आठवलं — कारण फॉर्म भरताना वाटायचं की हे कागद आपलं भविष्य बदलतील, पण ते तर सरकारी दफ्तरातल्या धुळीतच दबून राहिले. ह्या पद्धतीने नोटबुकमध्ये काढलेल्या गणितापेक्षाही काही आकडे अधिक कर्कश असतात.

खातेवाल्या टेबलावर फक्त साखर कारखान्याच्या आकडेच नाही तर साहेबांच्या टप्प्या फेडण्यासाठी माझ्याकडे ठेवलेला एक कागदही असतो. माझी बहीण पॅन-स्टिकने त्यावर 'दादा' लिहून गेली आहे, हे वाचले की संपूर्ण खोली कशी शांत होते. कधी कधी वाटतं, या फाईल्समध्ये चेकबॉक्स भरण्यापेक्षा माणसाचं अस्तित्वच मिटवलं जातं.

ही महिन्याची नोटबुक सुरू करतानाच कलेक्टर ऑफिसच्या बाहेर एक तरुण क्लर्क रडत होता, त्याचे नवीन जॉब कार्ड जमिनीवर पडले होते. मी माझ्या पगाराच्या हिशोबातील एक आकडा चुकल्यासारखं वाटतं, पण ह्या हिशोबात तरुणांचे सपने फेकून दिले जातात हे कोण मोजणार? "छोड दे सारी दुनिया किसी के यार बन" हे गाणं मनात येतं, पण इथे तर दररोज कुणाचे तरी हक्क गहाण पडताहेत.