List karo keval un activities aur honours ko jo tumhari karigarí se sachchai se judé hain. Hum log zindagi mein thoda karte hain, par gehrai se. Abhi, main M.Tech ke liye apply kar raha hoon, aur meri list mein sirf wo soil sensor project hai jisne mere khet ke paani bachaya — ek chij, par asli.

તે એક ગંભીર માનસિક આઘાત છે, જે પ્રસૂતિ પછી તત્કાળ અથવા કેટલાક અઠવાડિયામાં શરૂ થઈ શકે છે. તે એક કાનૂની જરૂરિયાત છે કારણ કે સ્ત્રી તેની અને બાળકની સલામતી ભૂલી શકે છે. મારી બેન પાછી આવી હતી તે પ્રસૂતિની બાદ, અમે ફક્ત થાક અને ઉદાસીનતા જોવાની અપેક્ષા રાખી હતી, પણ તેના વિચારો અને વર્તણૂંકમાં ઝડપી બદલાવ એવો હતો કે અમે ભાન ભૂલી ગયા. એક સવારે તેણે કહ્યું કે ખેતરનું પંપ હવે સાસરિયાની ચાલી શકતી બોલાચાલી કરે છે, તે

અમારા પોલીટેક્નીકમાં ફેશન ડિઝાઇનનો અભ્યાસ કરાવતા નથી, પણ જે શહેરી કોલેજમાં છે ત્યાં પહેલા ડ્રોઈંગ અને સિલાઈના મૂળભૂત કામ શીખવે છે, પછી માર્કેટનો અભ્યાસ કરાવે છે. પણ મારી દીકરીના અંગ્રેજીના પાઠ મારી સમજણ બતાવે છે કે જે વિદ્યાર્થીની અંગ્રેજી કમજોર છે, તે મોડર્ન ફેશનની પાઠ્યપુસ્તકો અને ઇન્ટરનેટના વિશેષ જ્ઞાન સુધી પહોંચી શકતો નથી. એટલે આ કોર્સ ફક્ત શહેરી સુવિધાવાળાને જ સફળ થવા દે છે.

એ બધી જ પારસી વધૂના સંસ્કારની લાંબી કથા છે. ચાર દિવસનો કાર્યક્રમ, અચૂ મિચૂ, આશીર્વાદ... હું તો એમ જ કહું કે એ ઘણું લાંબુ લાગે છે. મારા ભાણેજની પારસી શાદીમાં, બપોરના ભોજનથી લઈને સાંજના અગિઆરી સુધી, પગ દુખતા હતા. મને તો મારી ઘણી પ્રિય વાત યાદ આવે છે — મારી દીકરી રોજ રાતે અંગ્રેજી પુસ્તક વાંચે છે, અને એ દસ મિનિટનો સમય આ ચાર દિવસ કરતાં કેટલો ગાઢ લાગે છે!

સાચી જગ્યાએ ગ્રાઉન્ડ વાયર જોડ્યું છે તે ખાતરી કરો, બાકી તો બધું ટ્રાયલ એન્ડ ચૂક છે. મારા રૂમમેટે પણ ડાબા હાથે લાલ વાયર જોડીને બધું ફૂંકી મૂક્યું હતું! મારા માટે આપણો લેબ અસિસ્ટન્ટ જ જીવનરેખા છે – એ જ પાછા પાછા બ્રેડબોર્ડ પર બતાવે છે કે પાઠ્યપુસ્તકનું સર્કિટ ડાયાગ્રામ થીયરીનું છે, અમલનું નહીં.

તંત્રીકાજાળ એ અનુભવનો એક સમુદાય છે, જ્યારે મગજ એ એક રાજધાની. એકમાં વાત ફેલાય છે, બીજામાં તેનો અર્થ બને છે. મારા કામમાં, જડીબુટીનો સ્વાદ અને શીતળતા એક તંત્રીમાં ફેલાય છે, પણ તેનો ઉપચાર મગજ થકી જ સ્થિર થાય છે. મારી દીકરી જ્યારે અંગ્રેજીમાં વાંચે છે, ત્યારે મારું તંત્રીકાજાળ ખુશીથી ભરાઈ જાય, પણ મગજ એ સમજવાની રાહ જુએ છે.

મારો બે-પૈસાનો અનુભવ એવો છે કે એક વાર ચાલાન આવી ગયા પછી, ઑનલાઈન પેટું ભરવાનો રસ્તો જ શ્રેષ્ઠ છે — પોર્ટલ પર રજિસ્ટ્રેશન નંબર લખો, ચુકવણી કરો, બસ. કોર્ટની વાત તો ત્યારે, જ્યારે તમે લીધેલી તારીખ પાર કરી દો. પણ હું તો દિલ્હીમાં હેલ્મેટ વગર સ્કૂટર ચલાવું છું, અને મારા જેવા ઘણાને તો એટલી બધી ચલાન ચોપડે છે કે દરેકનો પીછો કરવો અશક્ય છે — પોલીસને પણ એની આશા નથી હોતી.

તમારો સવાલ સ્ત્રી વિજ્ઞાનીને લગતો છે, પણ હું તો ખેડૂત છું. મારી પાસે ફક્ત એક નોંધ છે: મારી દીકરી જે ઇંગ્રેજી શીખે છે, તેના સ્કૂલ બુકમાં એક વૈજ્ઞાનિકની તસવીર હતી – સાડી પહેરેલી, લેબમાં. હું એ જ વિચારતો: આ બાઈને જમીન-પાણીની ચિંતા કરવી પડતી હશે કે નહિ? મારા ખેતરની માફક, કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં મૂળ સવાલ તો સંસાધનોનો જ છે.

મારા અનુભવમાં તો, જોડિયું વહેલાં આવે એ કોઈ નિયમ નથી. મારી પત્નીનો દિકરો તો નવ મહિના પૂરા કરીને જ જન્મ્યો હતો. ચોરીઓનીસીટી એ તો ડોક્ટરોનો શબ્દ છે, પ્લેસેન્ટા કેટલા છે તેની વાત — અમે તો બસ, એક જ હૈયું ધબકતું સાંભળ્યું હતું. પણ આપણી ખેતીની માટી જેવું, દરેક ગર્ભની પોતાની જ મીટ છે.

Karnataka's PUC supplementary exam is for those who fail a subject or two in the Pre-University Course. The repeater route means you join the next year's class fully to reappear for all exams. But I tell you, navigating this from Gujarat, with forms in Kannada and rules that change like our monsoon winds, is a different struggle. It reminds me of trying to understand the water rights paperwork here, where the language alone makes you feel like you've already failed.

મીસ ઓર્ગણ ની ફ્રીક્વેન્સી ટેબલમાં પહેલા સ્ટેપ ડિવિયેશન 'd' શોધો, પછી ફોર્મ્યુલા A + h(∑fd/N) થી મીન કાઢો. સ્ટાન્ડર્ડ ડિવિયેશન માટે h × √[(∑fd²/N) - (∑fd/N)²] વાપરો. મારી દીકરી રોજ સાંજે અંગ્રેજી કેમ યાદ રાખે તેની જેમ, ટેબલમાં પટ્ટી-બંધ કામ કરો તો જવાબ મળી જશે.

આ 'sexual division of labour' તો ઘરની અને બહારની કામની વહેંચણી છે, ને હમણા હિંદુસ્તાનમાં સ્ત્રીઓની workforce percentage પચીસ ટકા જેટલી છે, કહેવાય. પણ મારા આ છ એકરમાં, પાણી ઘટતું જાય એની ચિંતા અને ઘાસ વેચવાનું કામ તો મારું, પણ મારી પત્ની સંજોગી બધું હિસાબ-કિતાબ, બેંક, બજાર સંભાળે છે – એ વહેંચણી કોઈ પુસ્તકમાં નહીં લખાણી.

તેઓ કહે છે કે હિમપાત દરમિયાન માર્ગ ફરીથી તૈયાર કરવો પડે છે. પણ હું કહું છું કે માર્ગ ક્યારેય 'ફિક્સ' થતો જ નથી. હમેશાં એક જગ્યા નવું ખતરો લાવે છે. મારો ભાઈ એમાં જ ફસાયો હતો – પાછલા સીઝનની ખામીઓ, આ સીઝનની મજબૂતાઈ, કંઈક અરથ નથી રાખતું જ્યારે બરફનો મોળો પડદો તમારી ઉપર હોય.

SPI? CPI? CGPA? ભાઈ, અમારા વખતમાં તો સાતેથી ગ્રેડ અપડેટ કરવાનું હતું, એક પરસેન્ટેજ ચલાવતા. હવે તો નવા કારખાનું લાગે છે, દસના સિસ્ટમમાં સરેરાશ કાઢે છે. આ બધી ગણતરી વિદ્યાર્થીને વધુ ચોક્કસ પ્રગતિ બતાવે, પણ અમે તો હોસ્ટેલની ડાયરીમાં જ ટકા લખતા હતા. મારી ડોટર જ્યારે તેના માર્ક્સ સમજાવે છે, ત્યારે ખબર પડે કે હવે વિદ્યાર્થીની ગણતરી પણ ઇંજીનિયરીંગ જેવી સખ્ત થઈ છે.

તમને કહેશે વિદ્યુત મંત્રાલયના આંકડા, પવનનો વેગ અને કિનારાની લાંબી પટ્ટી. મને કહેવું છે કે આ બંને રાજ્યમાં સરકારે પહેલી ધજા ફરકાવી, બાકીનું તો પવનની ગતિથી થયું. પણ હું ત્યાં નથી, અહીં છું – એક વખત ટર્બાઈન ટેક્નીશિયન, જેને એક મહિનો ચોક્કસ કામ અને બાકીના આઠ મહિના ફિકર રહેતી’તી. આ સિઝનલ ધંધો છે, એટલે જ આજે હું મારી છ એકર જમીન પર પાછો છું.

For someone like me in a tier-2 city, cab le jaana is definitely cheaper than owning a car. I work from my farm, so my only outings are for kirana or bank ka kaam, which are few. The money saved from no EMI or petrol goes into buying English books for my beti. And with the water table falling, I'd rather invest in a new borewell than a shiny car.

જનીતિક કોડ તો નક્કી અને સાર્વત્રિક હોય છે, જેમ મારા ઘાસની દરેક લાકડી એકસરખી હોય. કોડોન ટેબલ વાંચતી વખતે DNAની સાંકળને સીધી જ વાંચો, ઊલટી નહીં — બસ, જેમ હું ઇંગ્લિશમાં 'left' અને 'right' શબ્દોને ધ્યાનથી ઓળખવાનું શીખું છું. મારી દીકરી રોજ રાતે પાઠ પઢાવે છે ત્યારે હું સમજું છું: શબ્દોનો ક્રમ બદલીશ તો અર્થ બદલાઈ જાય છે.

પુરાણા ટ્રાન્સિસ્ટરને ઠીક કરતાં ટેનિસની એક મેચ સાંભળી. मैच का दबाव ज़रूर पानी के टैंक जैसा उतरता-चढ़ता लगा. બેટીને હસતાં कहा, 'अंग्रेजीમાં 'ડ્યુસ' કહे છે, પણ આપણે તો ખેતરમાં દર વર્ષે नया जोतना पड़ता है.

yesterday my daughter read from her english book, "the tide comes in, the tide goes out." i looked at my well and thought, ah yes, the league table also. charges ka samundar bhi aata jaata rahega, lekin sky blue shirt waalon ka jeetna toh mausam ki tarah nishchit hai. my old radio still plays 'o yaaron' from lagaan on match days.

પેલા રાત્રે મારી છોકરી 'English માં read' કરતી' હતી, અને TV પર TT match ચાલુ હતો. સીરીયસ ખેલાડીનો backhand તો બરાબર ખીસા માંથી રેડિયો ની 'spare part' કાઢે તેવો હતો.